De cardiovasculaire effecten van anabole steroïden ontwikkelen zich rustig: een persoon voelt zich goed, de training is succesvol, en ondertussen verandert de verhouding van lipoproteïnen in het bloed, neemt de druk toe of wordt het bloed dikker. De redactie analyseert wat er precies bekend is over het effect van oxandrolon op deze indicatoren en waarom het ‘lichte’ steroïde serieus moet worden genomen.
Het hart onder invloed van androgenen: een overzicht
Androgeenreceptoren bevinden zich niet alleen in de spieren, maar ook in het myocard, de vaatwanden, de nieren en het beenmerg. Daarom is het effect van anabole steroïden op het cardiovasculaire systeem veelzijdig: ze veranderen het lipidenmetabolisme in de lever, beïnvloeden de tonus van de bloedvaten en de natriumbalans, stimuleren de productie van erytrocyten en beïnvloeden direct de cellen van de hartspier.
Wetenschappelijke verklaring van de American Heart Association over de cardiotoxiciteit van anabole steroïden (Baggish et al., 2017) vat samen dat langdurige niet-medische gebruikers een grotere kans hebben op een verminderde linkerventrikelpompfunctie, diastolische disfunctie en een versnelde ontwikkeling van coronaire atherosclerose. Deze gegevens zijn vooral van toepassing op mensen die al jaren verschillende steroïden in hoge doses combineren.
Er zijn geen directe langetermijnstudies naar oxandrolon specifiek met cardiale eindpunten. Daarom vertrouwt de redacteur op drie soorten gegevens: gecontroleerde klinische onderzoeken naar het medicijn (vooral bij patiënten met brandwonden, HIV-uitputting en bij ouderen), instructies voor medisch gebruik en algemene patronen voor 17-alfa-gealkyleerde androgenen.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen medische doses die gedurende een beperkte tijd onder toezicht van een arts worden gebruikt, en niet-medische scenario's waarbij de doses en de duur veel hoger kunnen zijn. Conclusies voor het eerste kunnen niet automatisch worden overgedragen naar het tweede.
Lipidenprofiel: een belangrijk doelwit
Het meest consistent beschreven effect van oxandrolon op het cardiovasculaire systeem is de verlaging van HDL-cholesterol. In een gerandomiseerde studie van Schroeder et al. (2003) bij mannen ouder dan 60 jaar ging de toediening van 20 mg per dag gedurende 12 weken gepaard met een duidelijke daling van het HDL-gehalte, die na stopzetting gedeeltelijk herstelde. Soortgelijke veranderingen zijn beschreven in andere klinische populaties.
De reden ligt in de lever. Orale 17-alfa-gealkyleerde steroïden komen in hoge concentraties onmiddellijk na absorptie binnen en stimuleren de hepatische lipase. Dit enzym versnelt het katabolisme van HDL-deeltjes, vooral de HDL2-fractie, die als de meest "beschermende" wordt beschouwd. Tegelijkertijd kan het niveau van apolipoproteïne A-I afnemen.
Wat LDL betreft zijn de gegevens minder duidelijk: in sommige onderzoeken nam het toe, in andere veranderde het vrijwel niet. Uit een overzicht van Glazer (1991) over de atherogene effecten van anabole steroïden en een later overzicht door Achar et al (2010) blijkt dat orale gealkyleerde geneesmiddelen het meest ongunstige lipidenprofiel produceren vergeleken met injecteerbaar testosteron.
Niet alleen de absolute waarde van HDL is belangrijk voor klinische evaluatie, maar ook de verhouding tussen totaal cholesterol en HDL, het niveau van niet-HDL-cholesterol en apolipoproteïne B. Het zijn deze indicatoren die het atherogene potentieel van bloed het beste weerspiegelen.
| Indicator | Typische richting van veranderingen tegen de achtergrond van oxandrolon | Klinische betekenis |
|---|---|---|
| HDL | Daling, vaak uitgesproken | Verlies van beschermende fractie, verhoogd risico op atherosclerose |
| LDL | Onveranderd of verhoogd (gegevens verschillen) | De belangrijkste atherogene indicator |
| Triglyceriden | Wisselende veranderingen | Geëvalueerd in het kader van voeding en gewicht |
| Verhouding totaalcholesterol/HDL | Verergerd door daling van HDL | Samengestelde risicomarker |
Bloeddruk en vochtretentie
Androgenen kunnen de reabsorptie van natrium in de nieren verhogen, wat leidt tot waterretentie en een toename van het volume van het circulerend bloed. De instructie voor oxandrolon vermeldt oedeem als mogelijke bijwerking, vooral bij patiënten met hart-, nier- of leverfalen, en adviseert voorzichtigheid bij deze groepen.
Omdat oxandrolon niet wordt omgezet in estradiol, is de oestrogeenafhankelijke vochtretentie er minder kenmerkend voor dan testosteron of methandienone. Dit betekent echter niet dat de druk onveranderd blijft. Volgens meta-analyses hebben gebruikers van anabole steroïden over het algemeen een matige stijging van de systolische druk, en sommige mensen hebben aanhoudende hypertensie.
Een extra factor zijn de omstandigheden waaronder het medicijn gewoonlijk buiten de geneeskunde wordt gebruikt: intensieve krachttraining met inspanning, hoog zoutverbruik, stimulerende middelen van pre-workoutcomplexen. Dit alles verhoogt de belasting van de bloedvaten en kan de werkelijke bijdrage van de steroïde zelf maskeren.
De eenvoudigste manier om dit te controleren is om thuis, in rust, op hetzelfde tijdstip van de dag, regelmatig de druk te meten en de resultaten vast te leggen. Enkele metingen na de training of koffie zijn niet informatief.
Hematocriet en bloedviscositeit
Androgenen stimuleren de erytropoëse: ze verhogen de productie van erytropoëtine door de nieren en onderdrukken hepcidine, wat de beschikbaarheid van ijzer in het beenmerg verbetert. Het resultaat is een toename van hemoglobine en hematocriet. Voor testosteron is dit effect goed gedocumenteerd en is het een van de meest voorkomende redenen voor correctie van vervangingstherapie.
Hematocrietgegevens zijn minder gedetailleerd voor oxandrolon dan voor injecteerbare androgenen. Historisch gezien werden anabole steroïden, in het bijzonder oxandrolon, zelfs gebruikt bij sommige vormen van bloedarmoede, juist vanwege hun vermogen om de hematopoëse te stimuleren. Daarom moet u niet rekenen op de volledige afwezigheid van dit effect.
Verhoogde hematocriet verhoogt de viscositeit van het bloed. Theoretisch verhoogt dit de kans op trombose, vooral in combinatie met uitdroging, lange vluchten, roken of erfelijke trombofilieën. De richtlijnen van de Endocrine Society voor testosterontherapie beschouwen een hematocriet van meer dan 54% als reden voor een onderbreking van de behandeling; deze drempel wordt ook in andere situaties vaak als richtlijn gebruikt.
Laten we afzonderlijk de bloedstolling noemen: oxandrolon versterkt het effect van warfarine en kan de MV verhogen, wat in de instructies wordt benadrukt als een klinisch significante interactie. Voor mensen die anticoagulantia gebruiken, zijn alle androgenen zonder medeweten van een arts categorisch gecontra-indiceerd.
Hoe u risico's in de praktijk kunt beoordelen
Cardiologen beoordelen niet één enkele indicator, maar het cumulatieve risico. De combinatie van laag HDL, hoge bloeddruk, roken, familiegeschiedenis van vroege hartaanvallen en overgewicht vergroot de kans op complicaties. Voor iemand die al meerdere van deze factoren heeft, verandert elk androgeen het beeld aanzienlijk.
De basisreeks onderzoeken die gewoonlijk met de arts worden besproken, omvat:
- lipidogram (totaal cholesterol, HDL, LDL, triglyceriden, indien mogelijk – apoB);
- algemene bloedtest met hematocriet en hemoglobine;
- bloeddrukmeting thuis;
- ECG, en indien geïndiceerd, echocardiografie;
- levertesten, omdat de lever lipidenveranderingen bepaalt.
Het goede nieuws is dat de HDL-verlaging veroorzaakt door orale androgenen in de meeste onderzoeken omkeerbaar is na stopzetting. In plaats daarvan herstellen structurele veranderingen in het hart en atherosclerotische plaques, die jarenlang zijn gevormd, veel slechter of herstellen ze helemaal niet.
Levensstijl – aerobe fysieke activiteit, stoppen met roken, dieet met voldoende vezels en onverzadigde vetten – verbetert het lipidenprofiel, maar neutraliseert het effect van het medicijn op hepatische lipase niet volledig.
Redactionele conclusies
De cardiovasculaire “voetafdruk” van oxandrolon wordt voornamelijk gemedieerd door lipiden: het verlagen van HDL is het meest consistente effect dat zowel in klinische onderzoeken als in de instructies wordt beschreven. Vochtretentie, druk en hematocriet veranderen minder voorspelbaar, maar er moet ook rekening mee worden gehouden.
De afwezigheid van aromatisering maakt het medicijn "stil" vanuit het oogpunt van sensaties, maar niet vanuit het oogpunt van bloedvaten. Het is de symptoomloosheid van veranderingen die de belangrijkste valkuil is.
Iedereen met cardiovasculaire risicofactoren of die anticoagulantia gebruikt, moet eventuele hormonale medicijnen vooraf met hun arts bespreken.
We raden ook onze artikelen "Oxandrolon-bijwerkingen: een compleet risicooverzicht", "Welke tests u moet controleren bij het gebruik van Oxandrolon" en "Oxandrolon-hepatotoxiciteit: 17-alfa-alkylering en leverbelasting" aan.
Lijst met gebruikte literatuur
- Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, et al. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation. 2017;135(21):1991â2002.
- Achar S, Rostamian A, Narayan SM. Cardiac and metabolic effects of anabolic-androgenic steroid abuse on lipids, blood pressure, left ventricular dimensions, and rhythm. Am J Cardiol. 2010;106(6):893â901.
- Glazer G. Atherogenic effects of anabolic steroids on serum lipid levels. A literature review. Arch Intern Med. 1991;151(10):1925â1933.
- Schroeder ET, Singh A, Bhasin S, et al. Effects of an oral androgen on muscle and metabolism in older, community-dwelling men. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2003;284(1):E120âE128.
- Oxandrin (oxandrolone tablets, USP). Prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715â1744.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341â375.
